simonsships


Lopend want

Een zeilschip en speciaal een dwarsgetuigd zeilschip, heeft een groot aantal lijnen om de zeilen, ra's, gieken en gaffels te kunnen hanteren. Dit deel van de tuigage wordt het lopend want genoemd. Alle zeiltypen, driehoekige-, ra- of gaffelzeilen, hebben een eigen typische tuigage om de zeilen te hanteren.

Triangular sails
Vergroot

Driehoekige zeilen

Kluivers en stagzeilen zijn driehoekige zeilen die aan een stag worden gezet. Het zeil is met ringen aan de stag bevestigd. Aan de tophoek van het zeil (de bovenste hoek) is een val bevestigd. Met deze lijn kan het zeil langs de stag worden gehesen. Het eind van de neerhaler is ook verbonden met de tophoek en meer naar beneden met de halshoek (onderste hoek aan de voorkant) en vanaf deze hoek naar het dek. Neerhalers worden gebruikt om het zeil neer te laten. En beide, val en neerhaler, om het zeil strak te zetten.
Aan de derde hoek van het zeil (schoothoek) zijn de schoten bevestigd. Schoten zijn gemaakt van één stuk touw dat in het midden is verbonden met de schoothoek. Afhankelijk naar welke zijde het zeil wordt gezet, wordt de stuurboord- dan wel de bakboordschoot aangetrokken.

Een tweede type driehoekig zeil is het topzeil in gebruik bij schoeners en barkentijnen en boven de bezaan bij barken. Oorspronkelijk was het voorlijk van het topzeil aan de mast verbonden met hoepels (lussen van touw rond de mast), maar tegenwoordig loopt langs de mast een stalen kabel (zeilleider) waaraan het voorlijk is verbonden middels ringen. Het zeil wordt gehesen met een val bevestigd aan de tophoek van het zeil en neergelaten met een neerhaler die loopt vanaf de tophoek via de halshoek naar het dek. Met een schoot bevestigt aan de schoothoek, wordt het topzeil vastgezet aan de top van de gaffel (of monkeygaffel).

Referenties

Wikepedia: nl.wikipedia.org/wiki/Val_(zeilen)
Wikepedia: nl.wikipedia.org/wiki/Schoot_(zeilen)

Square rigging1
Vergroot
Square rigging2
Vergroot
Braces
Vergroot

Ra-zeilen

Het lopend want van een ra-zeil kan worden verdeeld naar twee functies. De eerste functie is het zetten en innemen van het zeil. In tegenstelling tot wat de meeste mensen geloven (waarschijnlijk ligt de schuld hiervan bij Hollywood films) worden de zeilen niet gezet en ingenomen door een flink aantal zeelieden gevaarlijk hoog op een ra. Grote zeilen zijn veel te zwaar om op deze manier te hanteren.
De zeilen worden gehesen vanaf het dek met een aantal lijnen. Het principe is hetzelfde als bij plissé gordijnen in gebruik om het zonlicht te temperen. Aan de voorzijde van het zeil lopen touwen van het onderlijk naar het bovenlijk. Op vijf of zes punten langs de voorkant van het zeil loopt het touw door ringen.
Deze touwen hebben namen afhankelijk van hun positie. Aan elke lijk-zijde van het zeil worden geitouwen gebruikt. Deze lopen van de schoothoeken naar de hoeken van de bovenliggende ra en via de mast naar het dek. In het midden van het zeil lopen vier, zes of acht gordings van het onderlijk via het bovenlijk en mast naar het dek. Grote zeilen als fok en grootzeil kunnen nokgordings hebben om het innemen te vergemakkelijken. Van de schoothoek naar de onderliggende ra en vandaar naar het dek worden schoten toegepast.

Als een ra-zeil moet worden gezet, worden geitouwen, gordings en indien van toepassing nokgordings losgemaakt van de nagelbanken aan dek. De schoten worden aangetrokken wat resulteert in zetten van het zeil tussen de onder- en bovenra. De schoten worden vastgezet op hun plaats op de nagelbank. Het innemen van het zeil gaat omgekeerd: maak de schoten los, trek de geitouwen, gordings en eventueel nokgordings aan en het zeil wordt opgevouwen tegen de bovenra (voor een schip de haven binnenvaart, worden zeilen door zeelui op de ra in het algemeen wel netjes opgebonden).

Het zetten van een fok of grootzeil wijkt iets af omdat deze zeilen geen onderra hebben. De schoothoek van fok of grootzeil heeft zowel een schoot als een halslijn. De halslijn zet de fok of grootzeil aan de voorkant vast terwijl met de schoot het zeil aan de achterkant wordt vastgezet.

De tweede functie van het lopend want is het zetten van de zeilen op de wind. Het zeil is verbonden met boven- en onderra. De ra's kunnen (beperkt) rond de mast draaien. Dit draaien wordt gedaan door het aantrekken en lossen van de stuurboord- en bakboordbrassen. Deze brassen zijn verbonden met de uiteinden van een ra en lopen ofwel direct naar het dek (de onderste zeilen) dan wel via de achterstaande mast. Voor de achterste mast (kruismast bij volschepen) lopen de brassen naar de mast ervoor (grote mast).

Als een zeilschip door de kracht van de wind overhelt, raken de ra's en dus de zeilen uit de horizontale positie. Dat resulteert in een lagere wind efficiëntie van de zeilen. Met toppenanten kunnen de ra's (en zeilen) weer horizontaal gezet worden door de ra's te kantelen.

Sommige ra's (niet op alle schepen) kunnen, als de zeilen zijn ingenomen, naar beneden worden gelaten tot net boven de ra er onder. Dit wordt gedaan met sterke kabels ravallen genoemd.

Referenties

Menno Kater: mennokater.wordpress.com/inhoudsopgave/de-europese-zeemachten-en-hun-schepen-in-het-tijdperk-van-het-zeil/#Opdoeken (Zeer grote file)
Menno Kater: mennokater.wordpress.com/inhoudsopgave/de-europese-zeemachten-en-hun-schepen-in-het-tijdperk-van-het-zeil/#Hanteren-ra-zeilen (Zeer grote file)

Gaff rigging
Vergroot

Gaffelzeilen

Vergeleken met ra-zeilen is het lopend want van gaffelzeilen erg eenvoudig. Een gaffelzeil wordt gezet tussen giek en gaffel. De gaffel zelf wordt gehesen door twee vallen de klauwval bevestigt aan de klauwhoek en de piekval bevestigt aan of nabij de tophoek. De klauwval hijst en lost de mastzijde van de gaffel, terwijl de piekval het einde van de gaffel vastzet.
Vlak bij het einde van de giek loopt een schoot van de giek naar het dek. Met de schoot kan de giek zowel naar stuur- als bakboord worden gezet. Gaffelgaarden verbinden de gaffel met stuur- en bakboord. Gaffelgaarden stabiliseren de gaffel.
Sommige schepen (speciaal die met een Duitse bezaan) gebruiken een kraanlijn. Deze kabel verbindt de giek, gaffel en monkeygaffel met de top van de achterste mast en vandaar naar het dek.

Referenties

Wikepedia: nl.wikipedia.org/wiki/Gaffel_(zeilen)
Wikepedia: nl.wikipedia.org/wiki/Schoot_(zeilen)
Wikepedia: nl.wikipedia.org/wiki/Kraanlijn_(schip)
De binnenvaart: www.debinnenvaart.nl/binnenvaarttaal/woord.php?woord=g#gaffelgaarde